Trong lịch sử phát triển của mỗi quốc gia, có những thời điểm mà các quyết định ở hiện tại sẽ định hình diện mạo thiên nhiên trong nhiều thế hệ. Việt Nam đang đứng trước một thời khắc như vậy. Những lựa chọn trong thập kỷ tới không chỉ quyết định khả năng thực hiện các cam kết quốc gia và quốc tế về đa dạng sinh học, khí hậu và phát triển bền vững, mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến việc các hệ sinh thái rừng, sông, biển và các loài hoang dã có còn đủ không gian để phục hồi và tiếp tục nâng đỡ sự phát triển lâu dài của đất nước.

Trong bối cảnh đó, ngày 05/01/2026 tại Hà Nội, Trung tâm Con người và Thiên nhiên (PanNature) đã tổ chức tọa đàm “Thiên nhiên Việt Nam: Quá khứ, hiện tại và trăm năm phía trước”, quy tụ các nhà khoa học, chuyên gia bảo tồn, nhà hoạch định chính sách và đại diện các tổ chức xã hội nhằm cùng nhìn lại hành trình của thiên nhiên Việt Nam, đồng thời mở ra những thảo luận chiến lược cho tương lai dài hạn. Tọa đàm được tổ chức trong khuôn khổ Lễ kỷ niệm 20 năm thành lập PanNature. 

Ông Trịnh Lê Nguyên, Giám đốc PanNature khi phát biểu khai mạc đã gợi mở một lát cắt lịch sử: chỉ mới khoảng một thế kỷ trước, Việt Nam từng sở hữu những cánh rừng giàu có với sự hiện diện phổ biến của các loài động vật lớn như hổ, tê giác, voi. Quá trình phát triển kinh tế – xã hội, đặc biệt sau Đổi mới, đã giúp hàng chục triệu người thoát nghèo, nhưng đồng thời cũng để lại những tổn thất lớn cho thiên nhiên.

Ngày nay, dù độ che phủ rừng của Việt Nam đạt khoảng 43%, nhiều khu rừng đã trở thành “rừng lặng” – còn cây nhưng gần như vắng bóng động vật hoang dã. Nhiều loài biểu tượng đã tuyệt chủng hoặc không còn tồn tại ngoài tự nhiên. Từ thực trạng đó, tọa đàm đặt ra một câu hỏi mang tính thế hệ: nếu bắt đầu hành động từ hôm nay, 100 năm sau, di sản thiên nhiên mà chúng ta để lại sẽ là gì?

Bức tranh đa dạng sinh học: Giàu có nhưng suy thoái nhanh

GS. Nguyễn Quảng Trường, Phó Viện trưởng Viện Sinh học (Viện Hàn lâm KH&CN Việt Nam) trong tham luận mở đầu đã phác họa bức tranh toàn cảnh về đa dạng sinh học Việt Nam trong bối cảnh khủng hoảng toàn cầu. Việt Nam là một trong những quốc gia có mức độ đa dạng sinh học cao, liên tục ghi nhận các loài mới cho khoa học, nhưng đồng thời cũng đang chịu áp lực suy thoái rất lớn.

Những mối đe dọa chính được chỉ ra bao gồm săn bắt và khai thác quá mức, chuyển đổi đất cho nông nghiệp và hạ tầng, buôn bán động vật hoang dã trái phép, loài ngoại lai xâm hại và tác động ngày càng gia tăng của biến đổi khí hậu. Trong bối cảnh đó, Chiến lược quốc gia về đa dạng sinh học đến năm 2030, tầm nhìn 2050 (NBSAP) được xem là khung chính sách quan trọng, song thách thức lớn nhất không nằm ở việc thiếu chính sách, mà ở khoảng cách giữa mục tiêu và thực thi.

Tái hoang dã: Giấc mơ hay hiện thực

Từ góc nhìn thực địa, ông Nguyễn Văn Thái, Giám đốc Trung tâm Bảo tồn Động vật Hoang dã tại Việt Nam (SVW), đã chỉ ra cuộc khủng hoảng săn bắt và bẫy dây đang âm thầm hủy diệt hệ sinh thái rừng. Theo các ước tính, hàng triệu bẫy dây vẫn đang tồn tại trong các khu rừng, đẩy nhiều loài đến bờ vực tuyệt chủng.

Trong bối cảnh đó, ông Thái giới thiệu khái niệm “tái hoang dã” (rewilding) như một cách tiếp cận mới, vượt ra ngoài bảo tồn truyền thống. Tái hoang dã không chỉ là trồng lại cây hay thả lại động vật, mà là phục hồi các quá trình sinh thái tự nhiên, kết nối sinh cảnh và trao lại khả năng tự vận hành cho hệ sinh thái. Đây được xem là một lựa chọn đầy thách thức, nhưng cần thiết nếu Việt Nam muốn đảo chiều xu hướng suy thoái hiện nay.

Bảo tồn ngoài khu bảo tồn: Vai trò trung tâm của cộng đồng

Ở một góc nhìn khác, bà Nguyễn Thu Huệ, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Bảo tồn Sinh vật biển và Phát triển Cộng đồng (MCD), đặt câu hỏi về tính khả thi của bảo tồn ngoài hệ thống khu bảo tồn chính thức. Bà nhấn mạnh rằng bảo tồn hiện đại không thể tách rời cộng đồng địa phương, những người sống dựa vào tài nguyên và chịu tác động trực tiếp từ sự suy thoái của hệ sinh thái.

Sự ra đời của các cơ chế như đồng quản lý đã mở ra cơ hội trao quyền cho cộng đồng, nhưng thách thức lớn nằm ở năng lực quản trị và sự bền vững dài hạn. Theo bà Huệ, thành công của bảo tồn không thể chỉ đo bằng số dự án hay diện tích được khoanh vùng, mà bằng việc cộng đồng có thực sự trở thành một bên liên quan bình đẳng, có tiếng nói và khả năng tự quyết định tương lai của mình hay không.

Nghĩ về thiên nhiên Việt Nam trong 100 năm tới

Phiên tọa đàm mở đã mở rộng thảo luận sang các vấn đề vĩ mô hơn, từ vai trò của Việt Nam trong chuỗi thương mại toàn cầu, tác động xuyên biên giới của tiêu dùng và đầu tư, đến tiềm năng của các giải pháp dựa vào thiên nhiên và tài chính xanh. Các ý kiến đều thống nhất rằng thiên nhiên không có ranh giới hành chính, và những quyết định hôm nay, từ chính sách, sản xuất đến tiêu dùng sẽ định hình vị thế và trách nhiệm của Việt Nam trong tương lai.

Xuyên suốt tọa đàm là một thông điệp rõ ràng: tương lai của thiên nhiên Việt Nam không phải là kịch bản đã được định sẵn. Đó là kết quả của những lựa chọn ở hiện tại – lựa chọn về cách phát triển, cách quản trị, cách chúng ta nhìn nhận vai trò của cộng đồng và mối quan hệ giữa con người với thiên nhiên. Nghĩ về 100 năm phía trước không phải để dự báo, mà để nhắc nhở rằng những gì chúng ta làm hôm nay sẽ trở thành di sản cho các thế hệ mai sau.

Các tài liệu của Tọa đàm:

• Đa dạng sinh học Việt Nam: Quá khứ, hiện tại và tương lai | Tham luận 1

• Tái hoang dã: Giấc mơ hay hiện thực? | Tham luận 2

• Kinh nghiệm quốc tế đồng quản lý trong bảo vệ nguồn lợi thủy sản và sáng kiến tại Việt Nam | Tham luận 3

Video ghi hình toàn bộ Tọa đàm “Thiên nhiên Việt Nam: Quá khứ, hiện tại và trăm năm phía trước”