Trong bối cảnh các địa phương đang khẩn trương triển khai việc sắp xếp đơn vị sự nghiệp công lập theo tinh thần Nghị quyết số 105/NQ-CP của Chính phủ, bảy tổ chức Việt Nam hoạt động trong lĩnh vực bảo tồn thiên nhiên và đa dạng sinh học đã gửi kiến nghị tới Thủ tướng Chính phủ, đề nghị xem xét thận trọng việc sắp xếp, sáp nhập các ban quản lý vườn quốc gia, khu bảo tồn thiên nhiên, khu bảo tồn biển, đất ngập nước quan trọng và các đơn vị bảo tồn có liên quan.
Bản kiến nghị do Trung tâm Con người và Thiên nhiên đại diện ký tên, với sự tham gia của Trung tâm Giáo dục Thiên nhiên (ENV), Trung tâm Bảo tồn Động vật Hoang dã tại Việt Nam (SVW), Trung tâm Nghiên cứu Quản trị Tài nguyên Vùng cao (CERGON), Trung tâm Hành động vì Động vật Hoang dã (WildAct), Trung tâm Công nghệ và Bảo tồn Thiên nhiên (CTNC), và Trung tâm Môi trường và Phát triển Nguồn lực Cộng đồng (CECAD).
Các tổ chức cho rằng việc tinh gọn bộ máy là chủ trương cần thiết nhằm nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước. Tuy nhiên, đối với hệ thống khu bảo tồn, việc sắp xếp cần được đặt trên nền tảng khoa học bảo tồn, giá trị sinh thái và chức năng lâu dài của từng khu, thay vì chỉ tiếp cận như một bài toán giảm số lượng đầu mối hành chính.
Theo kiến nghị, các vườn quốc gia và khu bảo tồn là những đơn vị sự nghiệp có tính đặc thù cao, khác biệt với nhiều loại hình đơn vị sự nghiệp công lập khác. Đây là nền tảng của an ninh sinh thái quốc gia, có vai trò bảo vệ rừng tự nhiên, nguồn nước, đất ngập nước, rạn san hô, thảm cỏ biển, rừng ngập mặn, sinh cảnh loài nguy cấp, nguồn gen và các dịch vụ hệ sinh thái thiết yếu cho sản xuất, kinh tế và đời sống nhân dân.
Các tổ chức lo ngại rằng nếu việc sắp xếp được thực hiện theo hướng sáp nhập cơ học theo địa giới hành chính hoặc theo chỉ tiêu giảm đầu mối, mục tiêu bảo tồn có thể bị suy yếu. Một khu bảo tồn có thể nhỏ về diện tích hoặc ít nhân sự, nhưng lại giữ sinh cảnh cuối cùng của một loài nguy cấp, một vùng rạn san hô quan trọng, một bãi đẻ của rùa biển, một vùng đất ngập nước của chim di cư, hoặc một khu rừng đầu nguồn có ý nghĩa vượt xa phạm vi một tỉnh.
Từ đó, các tổ chức kiến nghị Chính phủ chỉ đạo tạm dừng việc sáp nhập cơ học hoặc xử lý đơn lẻ các ban quản lý khu bảo tồn theo từng địa phương nếu chưa có đánh giá đầy đủ về giá trị sinh thái, tính liên kết cảnh quan, loài mục tiêu, chức năng hệ sinh thái và yêu cầu bảo tồn dài hạn.
Thay vào đó, bản kiến nghị đề xuất Chính phủ giao Bộ Nông nghiệp và Môi trường chủ trì, phối hợp với các cơ quan liên quan nhanh chóng xây dựng Đề án tổng thể về tổ chức lại việc quản lý hệ thống khu bảo tồn thiên nhiên quốc gia. Đề án cần bao gồm không chỉ rừng đặc dụng, mà cả khu bảo tồn biển, đất ngập nước quan trọng, khu Ramsar, khu bảo tồn loài và sinh cảnh, hành lang đa dạng sinh học và các vùng sinh cảnh có giá trị quốc gia.
Một trong những đề xuất quan trọng là hình thành một đầu mối chuyên trách cấp quốc gia đủ thẩm quyền quản lý trực tiếp hệ thống khu bảo tồn có giá trị quốc gia, đồng thời duy trì và tăng cường các ban quản lý tại chỗ để thực hiện công việc hằng ngày như tuần tra, bảo vệ, giám sát đa dạng sinh học, phục hồi sinh thái, nghiên cứu, giáo dục môi trường, quản lý du lịch sinh thái, phối hợp cộng đồng, phòng cháy chữa cháy và xử lý vi phạm ban đầu.
Bản kiến nghị cũng nhấn mạnh vai trò không thể thiếu của chính quyền địa phương trong quản lý vùng đệm, sinh kế cộng đồng, dịch vụ công, an ninh trật tự, phòng cháy chữa cháy, du lịch và phối hợp xử lý vi phạm. Tuy nhiên, các quyết định cốt lõi liên quan đến mục tiêu bảo tồn, phân khu chức năng, chuyển đổi sử dụng đất, đầu tư hạ tầng, khai thác dịch vụ, cho thuê môi trường rừng, phát triển du lịch trong khu bảo tồn và đánh giá hiệu quả quản lý cần được đặt dưới sự phê duyệt và giám sát của cơ quan trung ương.
Các tổ chức cũng đề nghị phân định rõ hệ thống khu bảo tồn với rừng phòng hộ, rừng sản xuất và đất lâm nghiệp thông thường; rà soát các công ty lâm nghiệp nhà nước để chuyển các diện tích có giá trị bảo tồn cao sang hệ thống khu bảo tồn; đồng thời xây dựng cơ chế tài chính quốc gia cho khu bảo tồn, bảo đảm ngân sách trung ương cho các nhiệm vụ bảo tồn cốt lõi và ưu tiên đưa nguồn thu hợp pháp từ khu bảo tồn quay lại phục vụ bảo tồn, phục hồi hệ sinh thái và hỗ trợ cộng đồng vùng đệm.
